ابهامات و واقعیتها درباره حذف صفر از پول ملی ایران
در مهرماه سال ۱۴۰۴، نمایندگان مجلس شورای اسلامی ایران لایحه «اصلاح قانون پولی و بانکی کشور» را تصویب کردند؛ موضوعی که از نگاه کارشناسان اقتصادی و مشاور مالیاتی در کاوه نیز دارای آثار مهم مالی و حسابداری است. این قانون حذف چهار صفر از پول ملی — یعنی واحد پولی فعلی «ریال» — را پیشبینی میکند. طبق مصوبه، هر «ریال جدید» معادل ۱۰,۰۰۰ ریال کنونی خواهد بود و واحد «قران» نیز بهعنوان صد ریال جدید در نظر گرفته میشود.
چه چیزی تغییر میکند؟
- حذف چهار صفر از اسکناسها و واحد پول.
- ادامه نام «ریال» برای واحد پول.
- تعریف واحد «قران» معادل صد ریال جدید.
- دوران گذار با گردش موازی «ریال جدید» و ریال کنونی.
منافع محتمل حذف صفر
سادگی در معاملات و حسابداری
اصلاحات پولی که به صورت کاهش صفرها انجام میشود (Redenomination) معمولاً باعث سادهتر شدن محاسبات روزمره، صورتحسابها، قیمتگذاریها و گزارشهای مالی میشود. این کار هم برای مردم عادی و هم برای کسبوکارها در کاهش پیچیدگی عددی موثر است. در کشورهایی مانند Ghana (سابقاً حذف صفر از «سدی») این اصلاح تسریع در معاملات و بهبود اعتماد عمومی گزارش شده است.
مزیت روانی و نمادین
حذف صفر میتواند از نظر روانی پیامی به جامعه بدهد مبنی بر اینکه کشور در مسیر ثبات اقتصادی قرار گرفته است. معنای این پیام — حتی اگر فقط نمادین باشد — میتواند به اعتماد عمومی و امید به آینده بینجامد.
بهبود تصویر بینالمللی پول
واحدهای پول با ارقام بسیار بزرگ (مثلاً میلیونها ریال برای یک دلار) ممکن است هنگام تعاملات بینالمللی و گزارشات رسمی کشور، تصویری منفی ایجاد کنند. کاهش صفرها میتواند در سادهسازی مبادلات بینالمللی و بهبود شهرت بینالمللی پول ملی موثر باشد.
چالشها و «ابهامات اجرایی» حذف صفر
نبود اصلاحات ساختاری — چرا فقط عدد پاک نمیکند مشکل؟
تحلیل کارشناسان نشان میدهد حذف چهار صفر بهتنهایی نمیتواند باعث کاهش تورم، افزایش قدرت خرید یا تثبیت ارزش پول شود، مگر آنکه همراه با سیاستهای کلان اقتصادی و اصلاحات ساختاری و کنترل نقدینگی باشد. در غیر این صورت، حذف صفر صرفاً یک تغییر عددی است که با ادامه تورم، احتمال بازگشت صفرها وجود دارد.
هزینههای گسترده اجرایی
تغییر واحد پول، استانداردهای حسابداری، نظام گزارشدهی مالی، بانکها، نرمافزارهای مالی، قوانین و مقررات و همه اسناد مرتبط با پول باید بازنگری شوند. این فرایند نیازمند تخصیص منابع مالی و زمانی قابلتوجه است. در لایحه و گزارش کارشناسی هیچ اشاره روشنی به منبع تأمین این هزینهها نشده است.
ابهام برای مردم و تضاد با عرف گفتاری
با حفظ نام «ریال»، مردم — که عادت دارند با «تومان» زندگی کنند — ممکن است دچار سردرگمی شوند. از سوی دیگر، واحد «قران» نیز ممکن است در مبادلات روزمره بیاستفاده بماند، زیرا ۱۰۰ ریال (معادل یک قران جدید) در معاملات معمول فعلاً کاربرد ندارد.
خطر تکرار حذف صفر در صورت ادامه تورم
اگر نرخ تورم همچنان بالا بماند (مثلاً ۵۰٪ سالانه)، مطابق تحلیلها، ظرف کمتر از ۶ سال «یک صفر جدید» لازم میشود. در این صورت حذف فعلی فقط یک راهحل موقت خواهد بود و کشور مجبور به اصلاحات پولی مکرر خواهد بود.
بازخوانی تجربه بینالمللی: درسهایی برای ایران
| کشور | چه تغییراتی انجام شد | نتایج | نکات مهم |
|---|---|---|---|
| ترکیه | حذف صفر از لیر + تثبیت تورم قبل از redenomination | ثبات نسبی پول + اعتماد عمومی | حذف صفر در پایان فرآیند اصلاحات انجام شد نه ابتدا. |
| Ghana | کاهش صفر (مثلاً ۱۰,۰۰۰ سدی به ۱ سدی) | معاملات سادهتر، اعتماد بیشتر، حملونقل پول آسانتر | پس از اصلاحات اقتصادی و تثبیت نسبی بازار ارز. |
| کشورهایی با حذف صفر بدون اصلاحات (مثلاً ونزوئلا، زیمبابوه) | چند بار redenomination بدون ثبات اقتصادی | تورم شدید ادامه یافت، ارزش پول بازهم کاهش یافت | اعتماد عمومی زیر سوال رفت — حذف صفر بهتنهایی کافی نبود. |
چرا بسیاری از کارشناسان اکنون نسبت به اجرای حذف صفر تردید دارند؟
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس — همزمان با تصویب قانون — تأکید کرده است که در شرایطی که هیچ برنامه اساسی برای کنترل تورم، مهار نقدینگی یا اصلاح ساختاری اقتصاد وجود ندارد، حذف صفر هزینهبر و بیثمر خواهد بود. همچنین با توجه به پیچیدگی فنی و قانونی، احتمال بروز سردرگمی حقوقی، محاسباتی و عملیاتی در دوره گذار بسیار بالاست. مشکل اصلی این است که حذف صفر در غیاب ثبات و اصلاحات واقعی، صرفاً یک «اقدام نمادین» باقی میماند.
نتیجهگیری — حذف صفر بهتنهایی کافی نیست(مشاور مالیاتی در کاوه)
حذف چهار صفر از پول ملی میتواند از نظر روانی، نمادین و عملیاتی مزایایی داشته باشد: سادهسازی معاملات و حسابداری، کاهش بینظمیهای عددی، و کاهش پیچیدگی در تعاملات مالی و گزارشدهی. اما اگر این اقدام بدون یک بسته جامع سیاستهای پولی، مالی و ساختاری اجرا شود، دستکم در کوتاهمدت و میانمدت تأثیر واقعی بر تورم، قدرت خرید یا ثبات اقتصادی نخواهد داشت. در بهترین حالت، این حذف صفر باید آخرین حلقه در زنجیره اصلاحات باشد — نه نقطه شروع. همچنان که تجربه کشورهای موفق نشان داده است: redenomination پس از تثبیت پول و کنترل تورم معنا دارد.